Historia kraju

Z dawien dawna na Zakarpaciu były osady ludzkie. Gdybyśmy byli archeologami,  to moglibyśmy bardzo wiele  opowiadać o zabytkach, które liczą powyżej 1 000 000 lat. Otóż najważniejsze znalezione zabytki odnoszą się do paleolitu (stary kamień) który dzieli się na takie okresy: niski paleolit (2 mln. lat p.n.e.- 40 tys. lat p.n.e.) i  wysoki paleolit (40 tys. lat p.n.e.- 12 tys. lat p.n.e.). Pierwsi ludzie na terytorium Zakarpacia osiedlali się w pobliżu  takich miejsc: Korolewo (najdawniejsze osiedle ludzkie w Europie Centralnej i Wschodniej - 1 100 000 lat), Rachowo, Użgorod, jaskinia Mleczny Kamień (rejon Tiaczewski). Narzędzia pracy pierwszych ludzi były z kamienia, kości, drzewa - takie, jak: zubila, zgrzebła, piki, noże, czopierze i inne.

         W tym czasie na terytorium kraju w górach był ciepły klimat, a na nizinie szumiało morze, o czym świadczą muszle znalezione tutaj. Z czasem klimat zmienił się i stał się chłodniejszy i bardzo suchy. W górach pojawiły się drzewa - sosna, świerk, brzoza, buk, grab, orzech, a na nizinie - łąkowe trawy.

         W tym czasie ludzie nauczyli się krzesać ogień, szyć odzież, w jaskiniach robili sobie miejsca do życia, w tym samym czasie na skałach zaczęli zostawiać jakieś znaki, pierwsze malowidła. Ludzie zajmowali się polowaniem na mamuty, chijen, niedźwiedzie,  zbierali korzenie  traw, dzikie owoce, jagody.

         Z czasów  mezolitu ( średni kamień - 12 tys. lat p.n.e.-5 tys. lat p.n.e.) znajdujemy osiedla koło Kamienicy i  Dibrowy. W tym czasie oprócz mysliwstwa i zbierania  zaczęło się rozwijać rybołówstwo. Ludzie mezolitu żyli w ziemiankach, a latem w szałasach. W tym czasie mieli już lepsze narzędzie pracy: tasaki, dłuta, łuki i strzały, harpuny. W tym czasie tworzą się plemiona, ludzie zaczynają osiedlać sie na stałe, oswajają zwierzęta, zaczynają handlować.

         W epoce neolitu ( nowy kamień, 5 tys. lat p.n.e. - 3 tys. lat p.n.e.) pojawił się już nowy sposób obrabiania kamienia - szlifowanie i wiercenie, nowe narzędzia pracy - siekiery, haczki; tkactwo i garnczarstwo - malowanie na wyrobach z gliny. Postępowo człowiek uwolnił się  od natury, osiedla się w pobliżu rzek, żyje w ziemiankach - pali   w nich ogień i ogrzewa, buduje pierwsze piece. W neolicie człowiek nie tylko spożywa dary przyrody, ale już zaczyna sam wyrabiać towary. Zaczyna się podział na rolnictwo i skotarstwo. Wypasanie bydła pryczyniło się do zasiedlenia nowych rejonów, czego swiadectwem są nowe nazwy: Wołowe, Wołowiec, Skotarskie, Byczków, Czabaniwka. Razem z  pastuchami jadą ich rodziny, budują nowe chałupy, tak zwane kołyby. Powiększenie ilości rodzin tworzy  nową kulturę - Krisz, bukowogórskę, ceramiki linijno- wstążkowej, Tisapołhar.

         Archeologiczne wykopiska  wieku miedziano - brązowego (3 tys. lat p.n.e.- 1 tys. lat p.n.e.) na terytorium Zakarpacia - to już osiedla, mogiły, skarby - pamiątki. W nich znaleziono  wiele narzędzi  pracy z żelaza, uzbrojenie i ozdoby      ( siekiery, sierpy, fibuły). A propos - kolekcja wyrobów z brązu na Zakarpaciu jest największą na całej Ukrainie. Ona liczy do 2 tys. przedmiotów z brązu. Nic dziwnego, w okresie XII-VIII wieku p.n.e. Zakarpacie było jednym z centrum produkcji brązu Sredniej Europy. Kultury miedziano-brązowego wieku to: Nirszeh-Zatin, Wschodnio-Słowacka, Otomań, Stanowo, Wittenberg.

         Wśród kultur żelaznego wieku (1 tys. lat p.n.e - nasz czas) można wydzielić: kulturę Hawa-Holigrady, kusztanowicką, łateńską (ostatnia jest reprzentowana przez  wielki centrum hutniczy na rzece Botar, rejon Winohradiwski). Celtowie przyniesli na Zakarpacie najbardziej  rozwiniętą kulturę Europy Centralnej. Niedaleko od Mukaczewa była największa huta żelaza, druga w Europie - Opidum-Horodyszcze Halisz-Łowaczka, tutaj wybijano monety, znaleziono tutaj około tysiąca narzędzi, pracówkiie (kuznie i jubilerskie), nożyce do strzyżenia owiec, okucia do górskich kajaków, kosy, miecze, młynki, śrebrne monety, talerze, fibuły. Później plemiona heto-dakijskie (frakijcy) - Dakowie rozbili Cieltów, którzye przyłączyli się do Germanii. Dakowie budowali osady ( posielenia) na wysokich brzegach rzek: Stremtura (Irszawa), Szełestowo, Ardanowo, Czytattia (Sołomonowo). Posielenia były jak małe twierdze na wzypadek wojny i dla obrony dróg ( sól zakarpacka mieła dużą cenę). W tych małych twierdzach żyła tylko ochrona.

         Później utworzyło się duże państwo Heto-Dakijskie, którego największy rozwój przypada na 40 lata p.n.e., na czas  panowania cesarza Burebisty, a pózniej - Decebala. Legiony rzymskiego imperatora Marka Ulpija Trajana ( 98-117 r) rozbiły Daków, zrujnowały na Zakarpaciu horodyszcze w Małej Kopani. Od 107 roku  Zakarpacie zostało prowincją Imperium Rzymskiego jako Dakia Wierchnia (Dakia Superior, północna granica po rzece Samosz). Archeolodzy znaleźli rzymskie monety denary i ostatki rzymskiej kopalni soli w Sołotwinie, skarby w Nankowie (1 tys. srebrnych rzymskich monet), Brestowie (25 złotych monet), Ruskie Pole, Hajdoszi. W tym cyasie wyroby produkuje Zatysiańska Huta Zelaza (Diakowo, Wowczańske), blisko rzeki Mic  tworzy  się największe w Europie Centralnej centrum produkcji wyrobów z gliny.

         W IV wieku do Panonii przyszli Hunowie. W połowie V wieku w międzyrzeczu Dunaju i Tisy powstałopolityczne centrum Hunów na czele z Atiłłą. Podczas wielkiej Wędrowki ludów w Potyssiu zjawiły się nowe plemiona Hepidów, Wandałów, Burgundów, Osthotów, Łangobardów, Słowian. Pod koniec VII wieku nasz kraj został pod panowaniem awarskiego kahanatu. W pojawjaniu się  słowian na Zakarpaciu można  wydzielić następujące etapy:

         1.Pierwsza połowa I - go tysiąclecia n.e.- przybycie pierwszych słowiańskich grup (kultura przeworska, priaszewska).

         2.V-VII wiek - ogólne zasiedlanie Zakarpacia przez nosicieli prażskiej kultury. W tym czasie jeszcze nie było podziału na wschodnich, zachodnich i południowych Słowian, a był tylko ogólny świat słowiański.

         3.VIII-IX wiek - formuje się na ziemiach wschodniosłowiańskich staroruska  kultura, zostaje rozszerzona  nazwa  “Ruś” na terytorium zasiedlone przez Chorwatów w Wierchnim Potyssiu.

         Część Chorwatów zatem przesiedliła się na półwysep Bałkański, a część została  w Karpatach i powstało   zjednoczenie Wielka Chorwacja. Napewnie w tym samym czasie w IX wieku tutaj pojawia się  nowo stworzone słowiańskie księstwo pod wodzą legendarnego księci Łaborca. Na zachodzie księstwo Łaborca graniczyło z Księstwem Wielkomorawskim, a na południu z Bułgarskim Cesarstwiem. Wtedy  na Zakarpaciu rozszerza się chrześcijaństwo. W latach 80-90 IX wieku na Zakarpacie przychodzą uczniowie Cyryła i Metodego i budują klasztory w niedostępnych górach. Na ten czas przypada i okres wpływu na Zakarpacie Rusi Kijowskiej.     

         Nowym etapem naszej historii było pojawienie Węgrów na czele swego wodza Ałmosza. W 896 r. oni przeszli przez przełęcz Werecką,  doliną rzeki Łatorica zeszli na nizinę Zakarpacia i Panonii. Ten epizod. wspomina w 898 r  słynny Nestor-latopisarz: ”Wojewati na żywuszczije wołosi i słowinie”. Kronika wpisana za czasów Anonima w 903 r. - Węgry pod wodzą Arpada przyszli  na Zakarpacie i zagarnęli fortyfikacje Ung, Wary. W tym czasie nasz kraj nazywał się “res nulis”- niczyje terytorium, albo “Terra indagines”- buferna strefa.

         Na początku władza na Zakarpaciu była w rękach możnowładców słowiańskich, stopniowo od XI  i aż do końca XIII wieku  Zakarpacie weszło w skład nowo stworzenego europejskiego państwa, królestwa Wielkie Węgry. W papierach nasz kraj wspomina się jako “Marchia Ruthenorum”. W XII wieku król Gejza II zaprosił z reńskiego województwa Saksończyków, którzy zajmowali się winogradarstwem i wydobywali w górach złoto, a żona króla Endre I, Anastasja ( córka kijowskiego księcia Jarosława Mądrego)  według niektórych badaczy, sprzyjała budownictwu klasztoru na “Czerneczej Górze”, gdzie przyjechali i osiedlili się mnisi z Kijowa.

         Stopniowowo na tych ziemiach tworzą się nowe struktury terytorialne węgierskiego królestwa i  w 1214 r. tworzy się Użański komitat, w 1262 r. - Ugoczański komitat, w 1263 r.- Brzeski komitat, a w 1303 - Marmaroski komitat. Tragiczną datą dla kraju był marzec 1241 r. kiedy  potężna armia Mongołów pod wodzem chana Batyja złamała obronę w Karpatach i przez przełącz Werecką ruszyła w dolinę. Oni zdobyli i zrujnowali Mukaczewo, Użgorod, Tiaczewo, Sołotwino i wiele wsi. Ale jak nagle  weszli, tak samo nagle i odeszli. Wtedy w 1254 r. węgierski król Bejła IV zaprosił niemieckich i włoskich winodziełów (wincelerów) na spustoszone ziemie Zakarpacia.  W  międzyczasie część Zakarpacia należała do  “Halicko - Wołyńskiego państwa”. W 1308 r. w Królewstwie Węgierskim rządzić zaczyna nowa dynastia królewska -  Anżujska.  W żupach Unga (P.Pete), Berega (B.Kopas), Uhoczi (I.Mojsz) było powstanie przeciwko katolizacji słowiańskiego ludu i przeciwko nowemu królowi Anżu, który chciał scentralizować państwo. Jeszcze wcześniej żupany niegocjowali z księciem halickim Lwem Danyłowiczem, by następnym królem na Węgrzach  wybrano jego syna Juria, wnuka Bejły IV. Ale opozycja przegrała, a młody Karol Robert z pomocą hrabiów Drugetów z Włoch został królem Węgier.

         Historia toczy się nowym kołem. Pod koniec XV wieku w komitacie Ung było 205 zasiedlonych miejscowości, w Bereg - 122, w Ugoczu - 76 , a w komitacie Marmaroskim - 128. Ogólna liczba ludności  w kraju w tym czasie sięgała 100-115 tysięcy . Ciekawe jest to, że we wioskach Łypcza, Iza, Dowhe, Drahowo, Bedewla, Wyszkowo, Wilchiwci, Kryczewo, Czumalowo, Uhla, Kołodne, Wonihowo mieszkali wolni rolnicy- nemeszi. A miejskie prawo miały takie miasta, jak. Użgorod, Mukaczewo, Berehowo, Chust, Sewlusz, Wary, Bilki, Wyszkowo, Tiacziw, Wiłok, Kosyno, Czynadijewo i inne. Ogółem było około 20 miast. Wśród mistrzów najwięcej było - kamieniarzy,  krawców, szewców, piekarzy, stolarzów, kowali, cyrulników, garnczarzy, kuśnierów, złotnikśw.

         Pod koniec XVI wieku na terytorium Zakarpacia zaczęł się szerzyć protestański ruch - luteranie,  kalwini i cwingiaństwo. W regionach górskich zaczęła się  z pozwolenia królów węgierskich halicka kolonizacja: Ukraińcy-Lemkowie zasielali komitaty Ung, Bereg, a Ukraińcy - bojkowie Bereh, Ung, a Ukraińcy-Hucule - Marmarosz.

         W 1376 r. królowa Węgier i Polski - Elżbieta nadała miastu Mukaczewo przywiłegia i zezwolenie na pieczęć. W tym samym czasie z państwa Litewsko - Ruskiego przyjeżdża na Zakarpacie znany księcia z Podola - Fedir Koriatowicz, który wiele zrobił dla podniesienia kultury kraju. W Mukaczewie na  Czerneczej Górze wybudował klasztor, a w 1440 r. założył episkopat w Mukaczewie.

         W 1514 r. wybuchło wielkie powstanie chłopskie kuruców-krzyżaków pod wodzą Diordia Doży (około 100 tys).  Powstańcy kilkakrotnie byli w Użgorodzie, Mukaczewie, Chuscie, Korolewie. Wszystko zmieniło się gdy w 1526 r. w bitwie nad rzeką Mohacz Węgry ponieśli wielką klęskę w walce z  Turkami i stracili swego króla  Łajosza II, ostatniego z dynastii Anżu. Węgierskie państwo zostało podzielone na trzy części:

         1. Księstwo Trańsilwańskie - wasala tureckiego;

         2. Węgry Centralne - pod władzą imperium Tureckiego;

         3. Węgry Zachodnie i Północne - pod władzą austriackich Habsburgów.

         W 1526 r. Janosz Zapolai został księciem Transylwanii- Semigradu - do której weszły nasze komitaty Bereh, Uhocza, Marmarosz. Austria miała kontrolę nad komitatem Ung. W tym czasie rozpoczęły się wojny między katolicką Austrią i protestańską Transylwanią.

Ciekawostki:

         W 1558 r. posłowie cara rosyjskiego Iwana IV Groźnego wracając z Konstantynopola zatrzymali się w uholskim klasztorze, gdzie wtedy żyło 330 mnichów. Posłowie po raz pierwszy sprobowali wody mineralnej z trzech źródeł, w jednym byla woda kwasna, w drugim woda o smaku gruszy, a w trzecim - bardzo słona.

         W XVII wieku na Marmoroszczyznie odbywaly się tak zwane “dzięwczęce jarmarki” -  na które przyjeżdżali ludzie by zapoznać i ożenić się.

         W XVII wieku z Zakarpacia wywożono sól, futra, wina, wyroby z drzewa. Przywożono do naszego kraju kosztowności, dywany  (z Bałkan i Turcji), tkaniny, kryształ, porcelanę (z Czech, Niemiec, Włoch), wyroby z metalu (Holandia, Polska, Ukraina, Rosja).

         W 1631 r. ogłoszono zakaz wyrębu lasu  w okolicach Horian, Niewickiego, Kamienicy, Korytnian. A na Marmoroszczyznie ograniczono wyrąb świerka na płoty, którymi przewożono sól.

         Nie zważając na to iż Księstwo Transylwanskie  - w skład którego wchodziła  część Zakarpacia, było wasalem Imperium Osmańskiego, węgierski książęta bez wyraźnej chęci  podporząkowali się Turkom, nie chceli być pod wpływem azjackim. I już w 1566 r. Turcy znowu poszli na Zakarpacie i Słowację. Zrabowali Berehowo, Sewlusz, Wary, Moczola, Kidiosz, Asteń, Didowo, Bucza, Bihań, Berehy, Kosyno, Kwasowo, Huta, Bene.

         Na Zakarpaciu w XVI-XVII wieku wybuchło powstanie opryszków. Pierwsze oddziały pojawiły się we wsiach Luta, Zahorb, Polana, Dubrynyczi, Roztoka, Wołosianka. Znanymi otomanami  byli: L.Warga, I.Sywochop, O.Rusnak, P.Oros, S.Forhacz, Szotwosz, Pyntia. W naszym kraju wybuch pierwszy na Węgrzech strajk robotników  w kopalniach soli w Sołotwinie,  robotnicy stali obozem blisko wsi Nodj- Banji domagając się polepszenia warunków życia i zniesienia kary śmierci.

         W późnym średniowieczu zaszły jeszcze inne  zmiany w naszym kraju:

         a. Rozpoczęto przemysłową produkcję orzechów włoskich, jabłek. Zaczęto siać kukurydzę i koniuszynę.w celach przemysłowych.

         b. Zakłada się mnóstwo manufaktur, przeważnie w żupie Berehy, których liczba sięgała do 100. W Berehowie mieszkało  11 krawców, 19 szewców, 5 bednarzy, 5 kowali, 5 kuśnierzy, ogólem było 8 oddziałów. Użańska żupa miała manufaktury żelazoprodukcyjne (Remety, Antałowcy, Łumszory), 20 tartaków, manufaktury przemysłu potasu i saletry. Zupa Marmaroska  była znana ze swych manufaktur wyrobów z drzewa i żelaza (Wyszkowo, Krywa, Busztyno, Byczkiw), pieców hutniczych i odlewni (Polana Kosiwska, Butfałwo), tartaków (Jasinia, Byczkiw, Ustj-Czorna), produkcją obuwia (Chust). W żupie Uhocza był największy oddział bednarski.

         c. Wykorzystani wód mineralnych. W zagłębiach skalnych dzięki rozegrzanych w ogniu kamieniam nagrzewała się woda, w której brano kąpiel. To były pierwsze uzdrowiska wodne.

         d. W kraju było już około 700 wiosek,. w których działało 40 szkół. Miasta dzieliły się na prywatne - Mukaczewo, Berehowo, Berehy, Kosyno, Wary, Sewlusz, Swalawa, Nyżni Worota; służbowe - Użgorod, Pereczyn, W.Berezny, koronne - Wyszkowo, Tiaczewo, Chust.

         Ale historia nie stoi w miejscu i już w l.1604-1606  wybuchło  powstanie przeciwko Habsburgam pod wodzą  Isztwana Boczkai, na terytorium trzech komitatów Zakarpacia. Później w l.1678 - 1685  ono przedłużyło się, jako  węgierskie narodowe powstanie przeciw Habsburgam pod dowództwem księcia Imre Tekeli, i terenem powstania znów było Zakarpacie.

         W tym okresie urząd austriacki w 1634 r. przedzielił dla ludności z Zakarpacia kilka miejsc na uniwersytecie w Tarnawie. Ale głównym wydarzeniem XVII wieku w naszym kraju  było ogłoszenie Unii Użgorodzkiej 24 kwietnia 1646 r. Na terenie zamku w Użgorodzie 63 prawosławnych popów głosowało za przyłączeniem do kościoła katolickiego. Tak powstała na Zakarpaciu nowa grekokatolicka cerkiew. Już w 1689 r. Ojciec Swięty Aleksander VIII wydaje edykt o przyłączeniu katolickich gromad Zakarpacia do Watykanu. A w 1696 r. we wsi Marie-Powcza (teraz  święte miejsce  dla grekokatolików) po raz pierwszy zapłakała ikona Panny Marii, która teraz znajduje się w Wiedniu.

         W 1690 r. Księstwo Transylwańskie przestało istnieć. Już całe Zakarpacie znalazło się pod koroną austriacką. W 1703 r. znowu rozpoczęto wojnę wyzwoleńczą przeciwko władzy austriackiej pod wodzą księcia Ferenca II Rakociego. Wojsko było słabo uzbrojone, tylko 800 żołnierzy mieli broń. Na początku były sukcesy, znana jest bitwa kuruców koło wsi Dowhe 7 czerwca 1703 r, 15 lutego 1708 r. powstańcy zdobyli nawet zamek w Mukaczewie. Ale oprócz zniesienia pańszczyzny w 1708 r. w komitacie Bereźkim i innych nielicznych pozytywnych zmian powstanie kuruców nie dało nic i  było rozgromione przez wojska austriackie tzw. łabańców.

         W 1728 r. Mukaczewsko-Czynadijewska dominia przeszła do rąk hrabiów Szenbornów ( w sumie 152 wsi, 4 miasta, 14 000 ludzi). Z rodziną Szenborna i była związana też nowa fala niemieckiej kolonizacji kraju. Na Zakarpacie przyjechało 200 fachowców z dziedziny produkcji win, którzy osiedlili się we wsiach Koropeć, Berezyna, Kuczawa, Szenborn, Hrabowo, Puzniakiwci.

         Ciekawostki

         W 1770 r. oficjalnie na Zakarpaciu pojawiły się ziemniaki. Duże tereny zostały  zasadzone ziemniakami i drzewami jedwabnika.

         W XIX wieku odbył się podział Zakarpacia na 18 rejonów: W.Berezny, Pereczyn, Serednie, Użgorod, Korolewo, Tereswa, Tiacziw, Wołowe, Dowhe, Chust, Swalawa, Łatoryczański (Roswyhowo), Werchowyński (Irszawa), Wielkosewluski (Sewlusz), Tysodołyniański (Rachiw), Nyżniowerecki (Nyżni Worota).

         W 1774 r. w Wiedniu    w seminarium katolickim wydzielono 20 miejsc dla młodzieży z Zakarpacia.

         W XIX wieku na Zakarpaciu było 21 miast i miasteczek: Berehowo, Busztyno, W.Berezny,  Chust, Wielki Byczkiw, Wynohradiw, Wyszkowo, Korolewo, Mukaczewo, Pereczyn, Rachiw, Swalawa, Sołotwyna, Serednie, Tereswa, Tiacziw, Użgorod, Czop, Jasinia, Dowhe Pole, Siget.

         W 1775 r. centrum grekokatolickiej eparchii z Mukaczewa przeniesiono do Użgorodu.

         W XIX wieku corocznie odbywały się jarmarki w miastach: Mukaczewo (18 dni), Użgorod (16), Berehowo (12), Chust (10), Wynohradiw (7), Serednie (6), Berezny, Dowhe, Biłky, Swalawa, Wołowe, Nyżni Worota. W handlu brało udział około 5,5 tys. ludzi.

         W 1799 r. była wydana pierwsza książka Ioanikia Bazyłowicza                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   “Krótki dziejopis fundacji Fedora Koriatowicza “.

         W 1843 r. zakończono rękopis  Michała Łuczkaja “Historia  Rusinów karpackich”.

         W 1847 r. opublikowano pierwszy w kraju elementarz - “Kniżyca czytalna dla początkowców” Aleksandra Duchnowicza.

         W 1846 r. odbył się spis ludności  w państwie austriackim.  W 4 komitatach na Zakarpaciu mieszkało 468 838 ludzi. Rusinów-Ukraińców - 235 266, Węgrów - 119 816, Słowaków - 13 857, Rumunów - 64917, Niemców - 10 351, Zydów - 24 589, Greków - 42.

         Początek  XIX  wieku charakteryzuje się rozwojem gospodarki kraju. Na Zakarpaciu  rozwija się kapitalistyczny układ gospodarki, chociaż i w ramach feudalizmu, powstały pierwsze fabryki. 27 marca 1848 r. w Użgorodzie w czasie węgierskiej rewolucji burżuazyjnej i obalenia monarchii było ogłoszono  ustawę Węgier “O zniesieniu pańszczyzny i feudalnych powinności chłopów”. Na pomoc Habsburg  wzywa  armię carskiej Rosji.   Rewolucyjna armia poniosła klęskę i monarchię odnowiono.

         W 1849 r. miasto Użgorod staje się cenralnym miastem okręgu Ruśkiego - nowego terytorialnego tworu   Austro- Węgier. Ale już  1850 r. został on zlikwidowany.

         W 1869 r. w Użgorodzie działa pierwsza na Zakarpaciu tartak, w 1872 r. ruszyła pierwsza kolej: Użgorod - Czop.

         W 1897 r. -  pierwsze  połączenie telegraficzne między Użgorodem i Budapesztem, a w 1902 r. w Użgorodzie początek eksploatacji pierwszej w kraju elektrowni.    

         W 1861 r. wydano pierwszą na Zakarpaciu gazetą “Karpacki wisnyk” ( w języku węgierskim).

         W 1863 r. założono pierwszą w kraju kopalnię węgla brunatnego we wsi Ilnycia.

         W 1874 r. wynalazca A.Jenkowski ze wsi Stebliwka wynalazł maszynę do mechanicznego zbierania pszenicy.

         W 1896 r. na Zakarpaciu było 123 poczty i nie było żadnego telefonu. W  1907 r. wybudowano pierwszy teatr w Użgorodzie.

         W latach 1870 -1913  z Zakarpacia do USA oficjalnie wyjechało około 180 000 ludzi, neoficjalnie - 400 000. Innymi państwami, do których wyjeżdża lud z Zakarpacia są: Urugwaj, Kanada, Argentina, Australia.

         Pierwsza wojna Swiatowa spowolniła  rozwój naszego kraju. We wrześniu 1914 r. rosyjska armia przerwała front blisko Jasinia, Rachowa, Użka. To samo stało się w końcu 1914 r. w kierunku przełęczy Użockiej i Jabłunieckiej.. 15 wsi  Zakarpacia zostało zajętych, wśród których były Wołosianka, Użok, Stużycia, Stawne, Luta, Wołowieć, Jałowe, Hukływe, Skotarskie, Studene i inn. Po upadku monarchii austro-węgierskiej sporo ludzi wyrazili pragnienie połączyć się z Ukrainą, co  było ogłoszono na zjezdzie w Chuście 21 stycznia 1919 r.

         Ale 10 wrzesnia 1919 r. Zakarpacie oficjalnie wchodzi w skład Republiki Czechosłowackiej, i pierwszym gubernatorem Zakarpacia był  Georgi Natkowicz. Miasto Użgorod stało się administracyjnym centrum kraju. Za czasów Republiki Czechosłowackiej Zakarpacie otrzymało współczesne architektoniczne  i kulturalne zakończenie. W 1921 r. Użgorod otrzymuje licencję na pokaz filmów (na kino), w 1927 r. otwarto  pierwszą w Europie Romską Szkołę.  W 1929 r. na Zakarpaciu wybudowano lotnisko  (w Użgorodzie). Od  1920 r. w konstytucji Czechosłowacji  Zakarpacie nazywa się - Ruś Podkarpacka. W 1920 r. na Zakarpaciu  wydaje się już 60 gazet, z których 22 w języku węgierskim, 10 - rosyjskim, 9 - ruskim, 5 - żydowskim, 4 - czeskim, 4 - ukraińskim i 6 w języku mieszanym. Sąd arbitrażowy w Wiedniu od 2 listopada 1938 r.  część Zakarpacia oddaje Węgrom. W innej części Zakarpacia 15 marca 1939 r.  ogłoszono nowe państwo - Ukrainę Karpacką którego centrum był Chust, pierwszym prezydentem - Augustyn Wołoszyn. Ale to pańswo istniało krótko i zostało  zajęte przez Węgry.  W 1941 r. państwo Węgierskie, którego częścią było Zakarpacie, stało  do drugiej wojny światowej.

          Pod  koniec  1944 r. wojna toczyła się już w okolicach Użgorodu. Istotnej krzywdy  naszemu kraju nie przyniosła, ale zaszły duże zmiany w strukturze ludności, czego powodem było włączenie kraju do państwa Węgierskiego. Na naszym odcinku frontu prowadził walkę 4 ukraiński front pod dowództwem generała Petrowa. Wyzwolenie naszego kraju następiło w jesieni 1944 r., w bitwie o  Zakarpacie zginęło powyżej 10 000 radzieckich żołnierzy, o których pamięć strzeże  sporo pomników.

         Wyzwolenie przyniosło  naszemu krajowi duże zmiany. 26 listopada 1944 r. odbył się pierwszy zjazd komitetów Ludowych, na którym ogłoszono manifest o zjednoczeniu Ukrainy Zakarpackiej z Ukrainą Radziecką. Już 29 czerwca 1945 r. w Moskwie oficjalnie  podpisano ustawę o zjednoczeniu Ukrainy Zakarpackiej i URSR. Rozpoczął sie nowy etap rozbudowy naszego kraju: 18 października 1945 r. w Użgorodzie otworzono Uniwersytet Państwowy, w 1956 r. zbudowano Tereble-Riksku elektrownię (na 130 mln kWt/god. na rok), w 1956 r.puszczono pierwszy elektrowóz od Mukaczewa do Ławocznego. Można jeszcze przypomnieć wiele innych przykładów,  jak: w 1946 r. drużyna piłki nożnej “Spartak” Użgorod  została czempionem Ukrainy, w lipcu 1990 r. w Użgorodzie odbyły się Swiatowe Dziecięce Igrzyska Olimpijskie. Ale w tym czasie także przyniesiono duże szkody naszym Karpatam, kulturze naszego kraju.

         W sierpniu 1991 r.  ogłoszono  powstanie nowego, niepodległego państwa, jednego z największych państw Europy - Ukrainy. Niepodległość nowego państwa jako pierwszi uznali od wieków nasi sąsiedzi - Polska i Węgry. W tym czasie miały miejsce takie wydarzenia, jak: zamknięto ekologicznie niebezpieczny objekt wojskowy w Pistriałowie, utworzono specjalną strefę gospodarczę, odbył się mecz piłki nożnej drużyn  reprezentujących Ukrainę i Węgry. W tym samym czasie doszło do katasroficznych powodzi (1998, 1999, 2001r.), które przyniosły ofiary w ludziach i ładunkach gospodarczych. I główne - na ten czas przypada spotkanie “Millenium”, dwóch stuleci, dwóch epok.    

Ciekawowostki:

         Na Zakarpaciu zachowało się wiele cennych i starych książek, rękopisów: Królewska Ewangelia (1401r), Psałterz Mukaczewski (XIV wiek), Biblia Ruska Franciszka Skoryny (XV w.), Biblia Ostroźska Iwana Fedorowa (1581 r.), instrukcja dla ambasadorów Bogdana Chmielnickiego, “Leksykon sławenorosski i  imion wyjasniacz” Pamwy Berindy (1627 r.), ”Ewangelie rumuńskie”, “Swiat z Bogiem człowieku” Inokentia Hizela (1661r.), “Gramatyka rosyjska ” Michaiła Łomonosowa (1755r.), “Krótki dziejopis fundacji Fedora Koriatowicza” Ioaniki Bazyłowicza, Ewangelie Nauczycielski: Niahowskie, Skotarskie (XVI w.), Izskie, Danyliwskie (XVII wieku), zbior Sokyrnycki (XVII w.), zbior Uhlański “Klucz” (XVII w.), triody Polano - Kobylańśka (1561 r.), Aleksandrii  (XVII w.): Użgorodzka, Pistriałowska, Tysziwska.

Herby Zakarpacia:

Herb Zakarpacia był utworzony w 1920 r. Był oficjalnym godłem autonomii Ruś Podkarpacka 1938 r., niepodległego państwa Ukraina Karpacka 1939 r. W 1990 został wyznany jako herb regionu Zakarpackiego. Na srebrnym tle ( kolor czystości) tarczy francuskiej, co symbolizuje  ziemię Zakarpacia widnieje się obraz legendarnego gospodarza i obrońcy Karpat - niedźwiedźa brunatnego. Na drugiej połowie na błękitnym tle ( kolor honoru) widać trzy żółte pasy (kolor wiary), które symbolizują trzy największe rzeki Zakarpacia - Tisa, Uż, Łatorycia.

Herb Użgorodu: na błękitnym tle tarczy niemieckiej zostało przedstawione, jak z ziemi wyrastają trzy wikliny winogrona, przecinające jedna drugą, z trzema zielonymi listkami i dwoma gronami winogron na nich.

Herb doliny Użańskiej: (rejony Użgorodzki,Pereczyński i Wielkoberezniański): tarcza formy francuskiej podzielona na dwie części nad którymi znajduje się hełm rycerski uwieńczony szlachecką koroną. Po obu bokach tarczy zwisają arnamenty błękitnego, śriebrnego i złotego koloru. Na błękitnym tle tarczy, w jego górnej części widnieje się obraz rycerza pod koroną szlachecką trzymającego w rękach trzy złote kłosy pszenicy (bogactwo rolne) i trzy gałązki dębowe (bogactwo lasu). Poniżej na czerwonym tle (kolor męski) odmalowano srebrne pasy, które symbolizują rzeki.

Herb Bereha (rejony Berehowski, Mukaczewski, Swalawski, Wołowiecki, Irszawski):   tarcza włoska podzielona na cztery części srebrnym krzyżem. W górze na czerwonym tle znajduje się winogrono i gałąź dębowa z żołędziami. Na dołe na błękitnym tle widzimy dwie ryby i niedźwiedzia brunatnego.

Herb Uhoczi (rejon Wynohradowski): tarcza hiszpańska otoczona dębowymi gałązkami z żołędziami. W górze na czerwonym tle widnieje się  winogrono i ryba. Na dole na błękitnym tle widać dębowe gałązki z żołędziami i  czarnego legendarnego raka z rzeki Bator. W centrum - złoty lew na czerwonym tle (rodzinny herb feudałów Pereni).

Herb Marmaroszu (rejony Miżhirski, Chustski, Tiacziwski, Rachiwski): na tarczy  niemieckiego kształtu znajduje się przy wejściu do białej kopalni ( kolor nadziei)  czarny solekop ( kolor ostrożności) z kilofem  w rękach,  udołu  pod nimi odmalowano górne rzeki w formie wstążek. W górnej części herbu widać górskiego kozła (symboł gór) obok którego stoją dwa świerki  (symbol lasów).