Po
przyjeździe do nieznanego kraju
wrażenia zależą
od tego jakie są ulice (czy
czyste), jaki kształt mają budynki, w jakim stanie są place,
jaki nastrój maluje się na obliczach ludzkich. Naturalnie, iż chce
się wiedzieć o nich więcej: gdzie pracują, z czego znany
jest ten czy inny region. Dlatego trzeba
od razu powiedzieć, że
większość gospodarki Zakarpacia skupiona jest w strefie
produkcyjnej, wśród której wyraźnie
wyróżnia się rolnictwo. Na Zakarpaciu hoduje się
przemysłowo trawy na paszę, winogrona, ziemniaki, len. żyto,
owies, kukurydzę, słonecznik, tytoń, wczesne warzywa, buraki na
paszę, owoce, a w produkcji zwierzęcej: owce (połonińska hodowla), trzodę chlewne,
bydło, drób, pszczoły (odmiana karpacka).
Oczywiści zacząć trzeba
od tego z czego jest nasz kraj znany od dawna - z winogron. Jeszcze w III wieku
wiklina winogron znalazła się na Zakarpaciu. Krzewy dzikich winogron
jeszcze dziś rosną na Czarnej Górze w rejonie Winohradowskim.
Współczesnymi rejonami przemysłowej produkcji winogron na
Zakarpaciu są Użgorodzki, Mukaczewski, Berehiwski.
Znane
gatunki winogron na Zakarpaciu to:
Rodzina Vitis, rodzaj V Labruska
(gatunki): Izabella, Lidia różowa, Wilder, Noa, Deławar różowy,
Otello.
Rodzaj V. Berlandijeri (gatunki): Kobera
5-BB, Teleki 8-B.
Rodzaj V. Riparia (gatunki): Riparia
(Portalis).
Rodzaj V. Rupestria (gatunki): Awrora
(Yejbel nr 5279), Sasorosz (Kuderk nr 503).
Inne gatunki: Mołdowa, Czausz,
Kardynał, Szasła biała, różowa, muskatna,
pietruszkowa, fioletowa, Muskat Ottonel, Odeski wczesny, Pożoni
biały, Płomienie Tokaja, Alfona Ławałłe,
Królowa winogron, Królowa Elizaweta, Sejw Wiłar,
Włochy, Bikan, Saperawi, 40 lat Pazdziernika, Alikant Busze, Kopcza,
Leanka królowska, Silwaner, Gołąbek północny,
Deławar biały, Zołodiondj.
Wytrawne wina: Rizling włoski i
rejnski, Miułłer Turhau, Furmint, Lipowina, Traminer
różowy, Leanka, Madlen Anżewin.
Surowce do win szampańskich:
Leanka, Rizlig rejnski, Traminer różowy.
Winogrona szlachetne: Perła Saba,
Irszai Oliwer, Szasła, Matiasz Janosz, Muskat Tairowski i gamburgski,
Karaburnu.
Deserowe Wina: Miuler Turhau, Traminer
różowy, Muskat pejćki, Furmint, Łypowyna, Bastardo
magaradski, Kaberne Sowinion.
Znane wina Zakarpacia.
“Róża Zakarpacia”, “Seredniańske”, “Promienyste”, “Berehiwskie”,
“Grono Zakarpacia”, “Perła Karpat”, “Starożytny zamek”, “Irszawskie”.
Przemysł jest reprezentowany
przez: przemysł maszynowy i
obróbką metali (
ływarstwo żeliwne, obrabiarkie, silniki elektryczne dla zmiennego
prądu, liczniki, środki automatyzacji i maszynn liczące - Kolczyno, Kobylecka Polana,
Mukaczewo, Użgorod), przemysł spożywczy (kasze, wode mineralne,
napoje bezalkoholowe i alkoholowe,
wyroby cukiernicze, przetwory suszone, majonezy, keczupy, wyroby z
mleka, oleje, mąki, chleb i potrawy mączne, mięsa i
wyrobów mięsne, mustardy, ożywki dziecięce - Wielki Berezny, Serednie, Irszawa, Tiacziw,
Wynohradiw, Mukaczewo, Użgorod), przemysł tekstylny ( bielizna,
obuwie, kapelusze, tkaniny bawełniane - Wynohradowo, Chust, Mukaczewo,
Użgorod), przemsł budowniczy (cegły budownicze, dachówki,
wapno budownicze - Chust, Wynohradiw, Użgorod), przemysł drzewny ( wyroby z drzewa, dykty, węgiel
drewny, deski, meble - Wielki Byczkiw, Rachiw, Pereczyn, Swalawa,
Miżhir’ja, Wołowiec, Ustj-Czorna, Tereswa, Dowhe, Mukaczewo,
Użgorod, Wiłok), górnictwo (wydobycie bogactw naturalnych -
Mużijewo, Kamianica, Ilnica, Sołotwyno), przemysł energetyczny
(Tereblo - Rikska elektrownia, Użgorodzka
ciepło - hydroelektrownia, 3 międzynarodowe lińe elektyczne.
Bogactwa naturalne Zakarpacia
Surowce energetyczne: 1.
Węgiel brunatny 2. Ropa naftowa 3.
Surowce skalne 4.Gaz ziemny
5.Węgiel kamienny
Metale: 1.Rtęć 2. Polimetale 3. Złoto
Surowce niemetaliczne: 1.
Ałunity 2. Dołomity 3. Kaolin 4. Baryty 5. Bentonity 6. Ceolity 7.
Dioryty 8. Andezyty 9. Marmur 10. Piasek 11. Wapn 12. Gliny 13. Perlity 14.
Farby mineralne 15. Tuf wulkaniczny 16. Sól kuchenna 17. Wody mineralne: wśród
których są znane typy - Borżomi, Zuber, Esentuki, Narzan,
Narzan zelezisty, Sojmy, Kełeczyn. Produkowano i produkuje się
dziś takie wody: “Użgorodzka”, “Keleczyńska”, “Polana Kwasowa”,
“Jawornicka”, “Nelipyńśka”, “Szajańśka”, “Drahiwśka”,
“Płoskiwśka”, “Polana Kupel”, “Rachiwska”, “Swalawska”, “Pastilska”.
Opracowano około 50
złóż, 36 źródeł ma znaczenie przemysłowe: Użgorod, Sol,
Kostryna, Łumszory, Soleni Młaki, Swalawa, Karpaty, Polana,
Płoskie, Gołubyne, Nelipyno, Szajan, Wyszkowo, Keleczyn, Sojmy,
Drahowo, Oleksandriwka, Kobyłecka Polana, Kwasy, Pasika. 18. Wody
termalne: temperatura wody tych źródeł wynosi od +18 stopni aż do +80 stopni C, a
głębokość - do 800
m (Wilchiwci, Użgorod, Uholka, Ruskie Komarowce, Syniak, Szajan,
Bihań, Harazdiwka, Kosyny).
Wielki wpływ na życie kraju
ma transport. Kolej łączy:
Lwów - Czop, Lwów - Mukaczewo, Wuzłowe - W. Byczkiw,
Nadwirna - Diłowe, Berehowo -Kusznycja; drogi samochodowe: Lwów -
Czop, Kijow - Czop, Użgorod - Jasinia, Dołyna - Chust, Chust - Czop.
Lotnisko w Użgorodzie jest międzynarodowe 4 klasy “H” i przyjmuje
takie samoloty, jak: An-12, 24, 26, 32, Jak - 40, 42, Ił - 18, ma 30
helikopterów. W Mukaczewie jest lotnisko wojskowe. Na górskich
rzekach Rika, Tisa, Tereswa rozwija się spływna drzew. Rurociągi
“Drużba”(Przyjazń), “Sojusz”, “Braterstwo”, “Syberia-Europa” - transportują ropę naftową i
gaz ziemny.
Szybko rozwija się telekomunikacja
miejska, komórkowa, międzynarodowa, internetowa. Dziś
eksploatuje się 333 stacij telefonicznych: 62 miejskich i 271 wiejskich,
wogóle 140 000 abonentów. Przez Zakarpacie przebiega swiatłowód Użgorod - Węgry, Użgorod -
Słowacia. W Użgorodzie miesci się poczta główna, w
miastach rejonowych - 12 poczt rejonowych
i wogóle jest w kraju 395
poczt.
Szczególne miejsce w gospodarce kraju zajmuje rekreacja
i turystyka: 15 uzdrowisk, 16 profilaktorium, 3 pensjonaty, 25 schronisk
turystycznych. Bardzo znane są: “Słoneczne Zakarpacie”, “Polana”,
“Zródło kryształowe ”, “Kwiatek Połoniny”, “Werchowina”,
“Karpaty”, “Perła Karpat”, “Syniak”, “Szajan”, “Górśka Tisa”,
“Kooperator”, szpital alergologiczny w Sołotwinie, “Kwasny potik”,
“Sołeni młaki”, “Czowen”,
“Sojmy”.
Kiedy mówi się o gospodarce
kraju, zawsze musi się pamiętać
o przemysłach tradycji narodowej - rzemiosle ludsko - artystycznym,
które dziś rozwijają się w naszym kraju:
Haft - Wołosianka, Wielki Berezny,
Luta, Wielki Byczkiw, Łuhy, Wielki Hejewci, Pereczyn, Turycja, Busztyno,
Kołoczawa, Hanyczi.
Tkactwo - Wołosianka, Luta,
Turycja, Wołoweć, Synewyr, Uhla, Łuhy, Wilki Byczkiw,
Kełeczyn, Kerećki, Kusznycia, Łałowo.
Plecienie - Łałowo, Holatyn,
Kwasy, Łuhy, Bogdan, Jasinia, Czarna Tisa, Łuh, Łazeszczyna,
Hanyczi.
Kuśnierstwo - Czarna Tisa, Bogdan,
Łuhy, Łazeszczyna
Plecienie wikliną - Iza,
Użgorod, Wyszkowo
Bednarstwo - Łazieszczyna, Bogdan,
Kosiwska Polana, Ustj-Czorna, Drahowo, Dowhe.
Ozdoby z metalu - Wilchiwci, Kobylecka Polana, Korolewo, Tereswa, Chust,
Użgorod, Mukaczewo, Łuh.
Ozdoby z drzewa - Wielki Berezny, Poroszkowo, Pereczyn, Wielki Byczkiw,
Wołoweć, Zdenewo, Miżhiria, Wary, Berehowo, Kolczyno, Swalawa,
Użgorod, Mukaczewo, Łuhy, Czarna Tisa, Bogdan, Rachów,
Biłyn, Kwasy, Drahowo, Tiacziw, Hanyczi, Ustj-Czarna.
Ozdoby z kamienia - Mukaczewo, Irszawa.
Szerzy się w kraju sieć
ośrodków kultury:
Muzeum: Użgorod (muzeum-zamek
krajoznawcze, skansen, muzeum artystyczne, muzeum zoologiczne), Mukaczewo
(muzeum-zamek krajoznawcze), Zariczewo (muzeum “Łemkowska siedziba”), Łysyczewo (muzeum “Kuźnia”),
Kołoczawa (muzeum Iwana Olbrachta), Synewyr (muzeum spływu drzewa), Sołotwyna ( muzeum kopalni soli ).
Ogólem w kraju jest 1 817 pamiątek historii, kultury i sztuki ( 496
w dziedzinie archeologii, 1 273 - historii, 48- sztuki).
Teatry: Użgorod - ukraiński
muzyczny teatr dramatyczny, teatr lalek, Mukaczewo - rosyjski teatr
dramatyczny, Berehowo - węgierski teatr.
Centrum rekreacii: cyrki “Jacko” i
“Przyjazń”, Zariczewo, Chust, Mukaczewo, Użgorod.
Edukacja: szkoły - 710 (206 000
ludzi), wyższe uczelnie - 16 (22 000 ludzi), internaty dla dzieci - 3, dla
dorosłych - 6, szkoła - internat - 1 (200 dzieci), placówki
dziecięce - 3(160 ludzi), przedszkola - 657 (38 900 ludzie).
Zakarpackie
muzeum architektury (skansen)
W muzeum eksponuje się
różne wzory budynków z niziny i górskich
miejscowości Zakarpacia. Muzeum zostało otwarte 27 czerwca 1970 roku. Miesci się na południowej
pochyłości Góry Zamkowej, koło zamku i zajmuje 5,5
hektarów. Muzeum składa się z głównego gmachu,
gdzie mieszczą się dwie sale:, sala konferencyjna i właśnie
skansenu.
Muzeum krajoznawcze
Mieści się w użgorodskim
zamku. Ma 30 sal. Liczy powyżej 100 tysięcy eksponatów. Grupy
eksponatów: kolekcja wyrobów z brązu, kolekcja
numizmatyczna, kolekcja broni, rękopisów, starodruków,
cennych wydań, kolekcja domowego i ozdobnego lywarstwa, kolecja
rzemiosł, narodowych instrumentów muzycznych, kolekcja narodowej
odzieży i haftu, przyrodniczy kątek, oddział archeologiczny,
kolekcja zegarów. Ciekawe eksponaty: herbarz, 20 biogrup i dioram.
Muzeum sztuki
W muzeum przechowuje się
powyżej 2000 wytworów malarstwa, grafiki i rzeźby. Obrazy
rosyjskich malarzy XIX w. i początku XX wieku: Kipreńskiego,
Makowskiego, Szyszkina, Tropinina, Ajwazowskiego; ukraińskich malarzy:
Szewczenki, Trutowskiego, Słastiona, Wasylkiwskiego, Muraszka,
Jabłońskiego; zakarpackich malarzy: Erdeli, Bokszaja, Swydy,
Szołtesa, Kaszszaja, Hluka, Kocki, Harapki, Kontratowicz, Hrabara i in.;
zagranicznych i węgeirskich malarzy drugiej połowy XIX w.,
początku XX wieku: Munkaczi, Rewesa, Nowaka, Kołarżyka, Rudnaja;
sala ikon XVII - XVIII w. francuzskie, austriackich, niemieckich malarzy XVII-XIX
w.
Muzeum zoologiczne
Zebrano 150 gatunków
przedstawicieli fauny Zakarpacia. Jest tu sporo egzotycznych zwierząt:
delfin, tygris, orangutan, hibon, małpa, struś emu, aligator, tiebra,
kobra, morska żmija, bars, sajhak, a także egzotyczni mieszkańce
morza: akuła, skat elektryczny, kalmar, sprut, różne gatunki
raków.